0977 886 252

Bệnh lý sàn chậu: sa trực tràng, túi sa trực tràng và hướng điều trị

Sàn chậu là hệ thống cơ và dây chằng nâng đỡ bàng quang, tử cung – âm đạo và trực tràng. Khi hệ thống này suy yếu, các cơ quan có thể sa xuống, gây đi ngoài khó, cảm giác đi không hết, són phân hoặc khối lồi ra ở hậu môn. Đây là nhóm bệnh nhiều người ngại nói ra, nhưng có thể chẩn đoán rõ ràng và điều trị phù hợp với từng mức độ.

Sàn chậu và ba khoang sàn chậu

Sàn chậu là hệ thống cơ, mạc và dây chằng căng ở đáy khung chậu, giống như một chiếc võng nâng đỡ các cơ quan bên trên. Sàn chậu cũng tham gia vào việc nhịn và đi tiểu, nhịn và đi ngoài. Về mặt giải phẫu, sàn chậu được chia thành ba khoang:

  • Khoang trước: bàng quang và niệu đạo.
  • Khoang giữa: tử cung và âm đạo (ở nữ).
  • Khoang sau: trực tràng và ống hậu môn.

Vì cùng dựa trên một hệ thống nâng đỡ, khi sàn chậu suy yếu thì tổn thương thường không chỉ ở một khoang. Trang này tập trung vào khoang sau, thuộc chuyên khoa hậu môn – trực tràng, đồng thời giới thiệu về tình trạng sa nhiều khoang cùng lúc.

Các bệnh lý khoang sau thường gặp

Sa trực tràng toàn thể
Toàn bộ chiều dày thành trực tràng lộn ra ngoài qua lỗ hậu môn. Lúc đầu khối sa chỉ xuất hiện khi rặn và tự co lên; về sau sa cả khi ho, đi lại, đứng lâu và phải dùng tay đẩy lên. Khi quan sát, khối sa có các nếp niêm mạc xếp thành những vòng tròn đồng tâm. Bệnh hay gặp ở phụ nữ lớn tuổi nhưng cũng gặp ở nam giới và người trẻ.
Sa niêm mạc trực tràng
Chỉ có lớp niêm mạc trực tràng sa ra ngoài. Khối sa thường nhỏ hơn, các nếp niêm mạc xếp theo hình nan hoa. Tình trạng này dễ nhầm với trĩ sa, nên cần được thăm khám để phân biệt vì cách điều trị khác nhau.
Sa trực tràng kín (lồng trực tràng)
Khi rặn, thành trực tràng lồng vào bên trong lòng trực tràng nhưng không ra ngoài hậu môn. Người bệnh không thấy khối sa, chỉ thấy đi ngoài khó, cảm giác đi không hết, phải rặn nhiều lần. Tình trạng này thường chỉ phát hiện được qua chụp động học đại tiện.
Túi sa trực tràng (rectocele)
Thành trước trực tràng phình về phía âm đạo do vách trực tràng – âm đạo bị yếu, gặp chủ yếu ở phụ nữ. Dấu hiệu điển hình là phân bị giữ lại trong túi, người bệnh phải dùng ngón tay ấn vào thành sau âm đạo hoặc vùng tầng sinh môn mới đi ngoài hết. Túi sa nhỏ, không gây triệu chứng khá thường gặp và thường không cần can thiệp.

Sa nhiều khoang cùng lúc

Người bị sa trực tràng hoặc túi sa trực tràng có thể đồng thời bị sa sinh dục (sa tử cung, sa thành âm đạo, sa mỏm cắt sau cắt tử cung) hoặc sa bàng quang, đặc biệt ở phụ nữ đã sinh con và lớn tuổi. Các dấu hiệu gợi ý gồm cảm giác nặng tức vùng chậu, sờ thấy khối ở âm đạo, tiểu khó, tiểu không hết hoặc són tiểu khi ho, hắt hơi.

Nếu chỉ sửa một khoang mà bỏ sót khoang khác, triệu chứng có thể vẫn còn, hoặc khoang chưa được xử lý có thể sa nặng hơn sau mổ. Vì vậy khi có tổn thương nhiều khoang, bác sĩ hậu môn – trực tràng phối hợp với bác sĩ niệu khoa, phụ khoa để đánh giá chung và thống nhất kế hoạch điều trị. Khi phù hợp, các phẫu thuật cho từng khoang có thể được thực hiện trong cùng một lần mổ.

Dấu hiệu nhận biết

  • Khối lồi ra ở hậu môn khi đi ngoài, ho, rặn hoặc đứng lâu.
  • Đi ngoài khó, phải rặn nhiều, cảm giác đi không hết, phải đi nhiều lần trong buổi sáng.
  • Phải dùng tay ấn vùng tầng sinh môn, thành âm đạo, hoặc dùng ngón tay hỗ trợ để đi ngoài được.
  • Són hơi, són phân, chảy dịch nhầy làm ẩm đồ lót.
  • Ít máu khi đi ngoài, cảm giác nặng tức vùng hậu môn – tầng sinh môn.
  • Ở nữ giới: cảm giác có khối trong âm đạo, tiểu khó hoặc són tiểu.

Nhiều dấu hiệu trên trùng với bệnh trĩ. Chảy máu khi đi ngoài cũng có thể do các bệnh lý khác của đại trực tràng, vì vậy không nên tự kết luận là trĩ mà cần được thăm khám.

Nguyên nhân và yếu tố thuận lợi

  • Táo bón kéo dài, thói quen rặn mạnh và ngồi lâu khi đi ngoài.
  • Sinh đẻ qua đường âm đạo, nhất là sinh nhiều lần, sinh con to hoặc cuộc đẻ có can thiệp dụng cụ.
  • Tuổi cao, phụ nữ sau mãn kinh.
  • Tình trạng tăng áp lực ổ bụng kéo dài: ho mạn tính, thường xuyên mang vác nặng.
  • Bệnh lý thần kinh, tổn thương tủy sống.
  • Tiền sử phẫu thuật vùng chậu.

Thăm khám và chẩn đoán

Thăm khám lâm sàng là bước quan trọng nhất. Vì khối sa thường chỉ xuất hiện khi rặn, bác sĩ có thể đề nghị người bệnh ngồi rặn để quan sát được tổn thương. Việc thăm khám được thực hiện trong phòng riêng, kín đáo, và chỉ gồm những bước cần thiết.

  • Thăm trực tràng bằng ngón tay, soi hậu môn – trực tràng: đánh giá khối sa, trương lực cơ thắt, túi sa trực tràng.
  • Nội soi đại tràng: loại trừ polyp, khối u và các tổn thương khác, đặc biệt trước khi phẫu thuật.
  • Chụp động học đại tiện (X-quang hoặc cộng hưởng từ động): quan sát trực tràng và các cơ quan vùng chậu trong lúc rặn, giúp phát hiện sa trực tràng kín, túi sa trực tràng và sa nhiều khoang.
  • Đo áp lực hậu môn – trực tràng, siêu âm nội hậu môn: khi có són phân hoặc nghi ngờ rối loạn phối hợp cơ lúc đi ngoài.
  • Khám niệu khoa, phụ khoa: khi có triệu chứng ở khoang trước hoặc khoang giữa.

Hướng điều trị

Lựa chọn điều trị dựa trên loại tổn thương, mức độ triệu chứng, chức năng tự chủ của hậu môn, tình trạng sức khỏe chung và mong muốn của người bệnh. Không phải mọi trường hợp sa đều cần phẫu thuật; ngược lại, sa trực tràng toàn thể thường chỉ được giải quyết bằng phẫu thuật.

Điều trị nền tảng
Áp dụng cho mọi trường hợp: chế độ ăn đủ chất xơ, uống đủ nước, tập thói quen đi ngoài đều đặn, không rặn lâu, dùng thuốc làm mềm phân khi cần. Tập phục hồi chức năng sàn chậu và liệu pháp phản hồi sinh học (biofeedback) giúp ích khi có rối loạn phối hợp cơ lúc đi ngoài. Với túi sa trực tràng và sa trực tràng kín, đây là bước điều trị đầu tiên, và nhiều người cải thiện mà không cần phẫu thuật. Xem thêm cách phòng ngừa.
Sa trực tràng toàn thể: phẫu thuật qua đường bụng
Thường thực hiện qua nội soi ổ bụng, cố định trực tràng vào vùng xương cùng. Kỹ thuật treo trực tràng mặt trước bằng lưới (LVR) hạn chế phẫu tích mặt sau và hai bên trực tràng, nhằm giảm nguy cơ táo bón mới xuất hiện sau mổ; kỹ thuật Wells cố định mặt sau trực tràng bằng lưới. Nhìn chung, nhóm phương pháp đường bụng có tỷ lệ tái phát thấp hơn, phù hợp với người đủ sức khỏe để gây mê toàn thân.
Sa trực tràng toàn thể: phẫu thuật qua đường tầng sinh môn
Không cần vào ổ bụng. Kỹ thuật Altemeier cắt bỏ đoạn trực tràng – đại tràng sigma bị sa qua đường hậu môn rồi nối lại; kỹ thuật Delorme cắt lớp niêm mạc sa và khâu gấp lớp cơ thành trực tràng, phù hợp với khối sa ngắn. Nhóm phương pháp này nhẹ nhàng hơn với người cao tuổi, nhiều bệnh nền hoặc nguy cơ gây mê cao, nhưng tỷ lệ tái phát nhìn chung cao hơn đường bụng. Altemeier cũng là lựa chọn khi khối sa bị nghẹt, không đẩy lên được.
Sa niêm mạc trực tràng
Khi sa niêm mạc gây triệu chứng, phẫu thuật Longo (cắt khâu vòng niêm mạc bằng máy) giúp cắt bỏ phần niêm mạc sa và kéo phần niêm mạc còn lại về vị trí. Khối sa niêm mạc dài có thể được xử lý bằng kỹ thuật Delorme.
Sa trực tràng kín và túi sa trực tràng
Phẫu thuật chỉ được cân nhắc khi triệu chứng đi ngoài khó nặng, kéo dài, đã điều trị nền tảng đầy đủ mà không cải thiện, và kết quả chụp động học phù hợp với triệu chứng. Lựa chọn gồm treo trực tràng mặt trước bằng lưới qua nội soi (LVR), giúp nâng trực tràng đồng thời gia cố vách trực tràng – âm đạo, hoặc phẫu thuật STARR (cắt khâu thành trực tràng qua đường hậu môn bằng máy) ở những trường hợp được chọn lọc kỹ. Mức cải thiện chức năng đi ngoài sau mổ khác nhau giữa từng người, nên cần trao đổi kỹ trước khi quyết định.
Tổn thương khoang trước và khoang giữa
Sa bàng quang, sa tử cung – âm đạo được đánh giá và điều trị cùng bác sĩ niệu khoa, phụ khoa. Kế hoạch phối hợp giúp xử lý đồng thời các khoang khi cần, hạn chế việc phải mổ nhiều lần.

Với bất kỳ phương pháp nào, sa vẫn có khả năng tái phát. Tình trạng táo bón hoặc són phân có thể cải thiện nhiều, ít hoặc không thay đổi sau mổ, tùy tình trạng cơ thắt và thời gian mắc bệnh. Phẫu thuật có sử dụng lưới có một số biến chứng riêng liên quan đến lưới, ít gặp nhưng sẽ được bác sĩ giải thích cụ thể trước mổ. Sau điều trị, duy trì thói quen đi ngoài tốt và tránh rặn mạnh giúp hạn chế tái phát.

Khi nào cần khám ngay?

  • Khối sa không đẩy lên được, sưng to, đau nhiều.
  • Khối sa chuyển màu tím sẫm hoặc đen: dấu hiệu thiếu máu nuôi, cần đến cơ sở y tế cấp cứu ngay.
  • Chảy máu nhiều khi đi ngoài, hoặc kèm chóng mặt, mệt, da xanh.
  • Đau bụng, bí trung đại tiện, sốt.

Câu hỏi thường gặp

Sa trực tràng và trĩ sa khác nhau thế nào?

Trĩ sa là các búi tĩnh mạch ở ống hậu môn sa ra ngoài, thường thành từng búi riêng. Sa trực tràng là thành trực tràng lộn ra ngoài, tạo thành khối tròn có nếp niêm mạc xếp vòng. Hai bệnh có thể cùng gây chảy máu và khối lồi ở hậu môn, nhưng cách điều trị khác nhau, nên cần bác sĩ thăm khám để phân biệt.

Sa trực tràng có tự khỏi không?

Sa trực tràng toàn thể ở người lớn hầu như không tự khỏi và thường nặng dần theo thời gian. Việc chỉ đẩy khối sa lên mỗi lần đi ngoài không giải quyết được bệnh, và về lâu dài có thể làm cơ thắt giãn thêm, tăng nguy cơ són phân.

Mổ treo trực tràng có phải mổ mở bụng không?

Phần lớn trường hợp được phẫu thuật qua nội soi ổ bụng, chỉ có vài vết mổ nhỏ. Phẫu thuật qua đường tầng sinh môn không có vết mổ trên bụng.

Sau sinh, đi ngoài khó và phải ấn tay vào âm đạo mới đi được, có nên đi khám không?

Nên đi khám. Đây là dấu hiệu gợi ý túi sa trực tràng. Nhiều trường hợp cải thiện với điều chỉnh chế độ ăn, thói quen đi ngoài và tập phục hồi chức năng sàn chậu, không cần phẫu thuật.

Nam giới có bị sa trực tràng không?

Có. Sa trực tràng gặp nhiều hơn ở nữ giới, nhưng nam giới, kể cả người trẻ, vẫn có thể mắc bệnh. Túi sa trực tràng thì gặp chủ yếu ở nữ giới.

Cần thăm khám hoặc tư vấn?

Nhắn Zalo hoặc gọi điện để được tư vấn và hẹn lịch thăm khám. Mọi trao đổi đều được giữ kín.

Xem thêm video

Bác sĩ giải thích về rò hậu môn trên kênh YouTube và Facebook.

Tài liệu tham khảo: Bordeianou L, et al. The American Society of Colon and Rectal Surgeons clinical practice guideline for the evaluation and management of rectal prolapse. Dis Colon Rectum. 2017;60(11):1121–1131; Mercer-Jones MA, et al. Consensus on ventral rectopexy: report of a panel of experts. Colorectal Dis. 2014;16(2):82–88; Paquette IM, et al. The American Society of Colon and Rectal Surgeons clinical practice guideline for the evaluation and management of constipation. Dis Colon Rectum. 2016;59(6):479–492.

Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám trực tiếp.

Nhắn Zalo Gọi ngay